هوشمندسازی امنیت؛ بازتعریف تاب آوری ملی در عصر داده ها و هوش مصنوعی

شعیب فرج، کارشناس مسئول مراکز داده و امنیت فضای مجازی و فعال در حوزه شبکه های کامپیوتری و امنیت سایبری، در گفت و گو با خبرنگار خبرگزاری صداوسیما با تشریح مفهوم امنیت و ضرورت حرکت به سمت هوشمندسازی امنیت، گفت: امنیت از دیدگاه حاکمیت، مفهومی فراتر از حفاظت صرف در برابر تهدید ها دارد.

وی افزود: امنیت به معنای ایجاد، حفظ و تضمین شرایطی پایدار برای صیانت از کشور، جامعه، مردم، حاکمیت، منافع و ارزش های اساسی، منابع و دارایی های ملی و همچنین تضمین تداوم کارکرد های حیاتی کشور در برابر تهدید های داخلی و خارجی، طبیعی و انسانی، آشکار و پنهان است.

امنیت؛ یک فرایند مستمر و چندبعدی

فرج با بیان اینکه امنیت یک وضعیت ثابت و مقطعی نیست، گفت: امنیت فرایندی مستمر، چندبعدی و پویاست که حاکمیت از طریق سیاست گذاری، قانون گذاری، تنظیم گری، پیشگیری، حفاظت، مدیریت ریسک، آمادگی، پاسخ به بحران و تقویت تاب آوری، آن را ایجاد و حفظ می کند.

وی افزود: در یک تعریف جامع، امنیت مجموعه ای از شرایط، سیاست ها، سازوکار ها و اقدامات یکپارچه است که برای حفاظت از استقلال، تمامیت ارضی، حاکمیت ملی، جان و حقوق مردم، ثبات و نظم عمومی، منافع و منابع ملی، زیرساخت ها و خدمات حیاتی، اطلاعات و دارایی های کشور به کار گرفته می شود.

این کارشناس حوزه امنیت سایبری ادامه داد: یکی از مهم ترین ویژگی های یک نظام امنیتی کارآمد، توانایی آن در پیشگیری و مقابله با تهدید ها و همچنین حفظ تاب آوری در برابر بحران ها و اختلالات است.

وی گفت: کشور باید بتواند در شرایط بحرانی، خدمات ضروری خود را تداوم دهد و پس از وقوع حادثه نیز با کمترین آسیب و در کوتاه ترین زمان ممکن به وضعیت پایدار بازگردد.

امنیت دارای ابعاد مختلف است

فرج با اشاره به گستردگی مفهوم امنیت گفت: امنیت تنها به حوزه های نظامی و دفاعی محدود نمی شود، بلکه ابعاد گسترده ای از زندگی فردی، اجتماعی و حکمرانی کشور را در بر می گیرد.

وی افزود: امنیت فردی، اجتماعی، ملی، سیاسی، نظامی و دفاعی، اقتصادی، غذایی، انرژی، سایبری، اطلاعات، فیزیکی، زیست محیطی، سلامت، فرهنگی، حقوقی و قضایی، امنیت زیرساخت های حیاتی و امنیت حریم خصوصی، از مهم ترین ابعاد امنیت به شمار می روند.

این فعال حوزه شبکه های کامپیوتری و امنیت سایبری اظهار کرد: هر یک از این حوزه ها با سایر بخش ها ارتباط دارند و بروز اختلال در یک حوزه می تواند پیامد هایی در سایر حوزه ها نیز ایجاد کند.

وی افزود: به همین دلیل، نگاه به امنیت باید یکپارچه باشد و نمی توان تهدید های جدید را با ساختار های کاملاً جزیره ای و بدون هماهنگی میان بخش های مختلف مدیریت کرد.

هوشمندسازی امنیت چیست؟

فرج در تشریح مفهوم هوشمندسازی امنیت گفت: هوشمندسازی امنیت به معنای به کارگیری یکپارچه و هدفمند داده ها، فناوری های نوین، هوش مصنوعی، تحلیل داده، سامانه های پایش و تصمیم یار و ظرفیت های انسانی و سازمانی برای ایجاد یک نظام امنیتی پیش نگر، یکپارچه، داده محور و واکنش پذیر است.

وی افزود: چنین نظامی باید بتواند تهدید ها و آسیب پذیری ها را به موقع شناسایی و حتی در مواردی پیش بینی کند، از دارایی های حیاتی حفاظت کند، کیفیت تصمیم گیری امنیتی را ارتقا دهد و تداوم و تاب آوری خدمات و زیرساخت های حیاتی را تضمین کند.

کارشناس مسئول مراکز داده و امنیت فضای مجازی تأکید کرد: هوشمندسازی امنیت صرفاً به معنای دیجیتالی کردن سامانه های امنیتی یا استفاده محدود از هوش مصنوعی نیست.

وی گفت: هدف اصلی، تبدیل یک نظام امنیتی سنتی و عمدتاً واکنشی به نظامی یکپارچه، پیش نگر، داده محور، خودیادگیر و تاب آور است.

از واکنش پس از حادثه تا پیش بینی تهدید

فرج با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در مدیریت تهدید ها گفت: در رویکرد های سنتی، در بسیاری از موارد اقدامات اصلی پس از وقوع حادثه آغاز می شود، اما در یک نظام هوشمند باید تلاش شود تهدید در مراحل اولیه شناسایی و آثار احتمالی آن ارزیابی شود.

وی افزود: داده ها و سامانه های پایش می توانند اطلاعات لازم را از محیط های مختلف جمع آوری کنند و ابزار های تحلیلی و هوش مصنوعی نیز می توانند در شناسایی الگوها، تشخیص رفتار های غیرعادی و تحلیل سریع تر حجم بالای اطلاعات نقش داشته باشند.

این کارشناس امنیت سایبری گفت: نتیجه چنین فرایندی می تواند افزایش سرعت و دقت تصمیم گیری و انتخاب پاسخ مناسب متناسب با نوع و سطح تهدید باشد.

امنیت هوشمند؛ تلفیق حکمرانی، انسان، داده و فناوری

فرج درباره تعریف امنیت هوشمند گفت: امنیت هوشمند از دیدگاه حاکمیت، یک نظام یکپارچه، پیش نگر، داده محور و تاب آور برای حفاظت از مردم، حاکمیت، منافع ملی، زیرساخت های حیاتی، اطلاعات، دارایی ها و خدمات عمومی است.

وی افزود: در این نظام، حکمرانی مناسب، نیروی انسانی متخصص، داده های معتبر، فناوری های نوین، هوش مصنوعی، پایش مستمر و تحلیل هوشمند در کنار سازوکار های هماهنگ پیشگیری و پاسخ قرار می گیرند تا تهدید ها و آسیب پذیری ها شناسایی، ارزیابی و مدیریت شوند.

این فعال حوزه امنیت سایبری تأکید کرد: فناوری به تنهایی امنیت هوشمند ایجاد نمی کند؛ بلکه فناوری باید در چارچوب حکمرانی، سیاست گذاری، فرایند های مشخص، نیروی انسانی توانمند و هماهنگی میان نهاد های مسئول به کار گرفته شود.

امنیت هوشمند و حفاظت از زیرساخت های حیاتی

وی یکی از مهم ترین حوزه های کاربرد امنیت هوشمند را حفاظت از زیرساخت ها و خدمات حیاتی دانست و گفت: امروز زیرساخت هایی مانند آب، برق، گاز، ارتباطات، حمل ونقل، بانکداری و خدمات درمانی به شدت به سامانه های دیجیتال و شبکه های ارتباطی وابسته هستند.

فرج افزود: هرگونه اختلال گسترده در این زیرساخت ها می تواند زندگی روزمره مردم و عملکرد بخش های مختلف کشور را تحت تأثیر قرار دهد؛ بنابراین، پایش مستمر، شناسایی آسیب پذیری ها و افزایش توان پاسخ و بازیابی اهمیت فراوانی دارد.

وی گفت: امنیت هوشمند باید بتواند علاوه بر شناسایی و مقابله با تهدیدها، تداوم خدمات و بازگشت سریع زیرساخت ها به وضعیت پایدار را نیز مورد توجه قرار دهد.

تصمیم گیری مبتنی بر شواهد

کارشناس مسئول مراکز داده و امنیت فضای مجازی با اشاره به اهمیت داده در مدیریت امنیت گفت: تصمیم گیری امنیتی هرچه بیشتر مبتنی بر اطلاعات دقیق، به روز و قابل اعتماد باشد، امکان ارزیابی صحیح تر شرایط و انتخاب پاسخ مناسب نیز افزایش خواهد یافت.

وی افزود: امنیت هوشمند با استفاده از داده و فناوری در کنار ظرفیت های انسانی و نهادی، زمینه تصمیم گیری سریع تر، دقیق تر و مبتنی بر شواهد را فراهم می کند.

فرج تصریح کرد: البته استفاده از داده و فناوری باید همراه با توجه به امنیت اطلاعات، حریم خصوصی، ملاحظات حقوقی و سازوکار های نظارتی باشد.

«دیدن زودتر، فهمیدن دقیق تر و اقدام مؤثرتر»

فرج در پایان، امنیت هوشمند را رویکردی نظام مند برای پیش بینی، پیشگیری، کشف، تحلیل، مقابله و بازیابی در برابر تهدید ها دانست و گفت: امنیت هوشمند به معنای توانایی حاکمیت برای دیدن زودتر، فهمیدن دقیق تر، تصمیم گیری سریع تر، اقدام مؤثرتر و بازگشت سریع تر در برابر تهدیدهاست.

وی خاطرنشان کرد: تحقق چنین رویکردی نیازمند تلفیق مؤثر داده، فناوری های نوین، هوش مصنوعی، نیروی انسانی متخصص و حکمرانی یکپارچه است تا کشور بتواند ضمن حفاظت از امنیت ملی و منافع عمومی، استمرار خدمات حیاتی و تاب آوری خود را در برابر تهدید ها و بحران های پیچیده آینده افزایش دهد.